27 - KIRIKLAR-ÇIKIKLAR-BURKULMALAR (Genel)
Yaralılarda görülen kırık, çıkık, burkulma ve ezilmeler, hareket sistemini ilgilendiren bir konudur. Genel olarak kırıklar, çıkıklar, burkulmalar ve ezilmeler, hareket sistemi ile ilgili sorunlardır.
Kırığın Tanımı: Herhangi bir sebebe bağlı olarak, kemik dokusu bütünlüğünün bozulmasına kırık denir. Çıkığın Tanımı: Çıkık, eklem yüzeylerinin birbirinden ayrılmasıdır. Burkulmanın Tanımı: Burkulma, eklem bağları ve yüzeylerinin zedelenmesidir.
Kırıklar İle Çıkıklar ve Burkulmalar Arasındaki Fark:
Kırıklar, kemiğin her yerinde görülebilir. Çıkıklar ve burkulmalar ise kemiğin her yerinde görülmez. Çıkıklar ve burkulmalar sadece hareketli eklem yerlerinde meydana gelir.
İki veya daha çok kemiğin birbiriyle birleştiği yere eklem denir. Eklemin hareket derecesi bakımından üç tür eklem vardır:
- Oynar eklemler. Örneğin, omuz eklemi, dirsek eklemi, el bileği eklemi, kalça eklemi, diz eklemi, ayak bileği eklemi.
- Yarı oynar eklemler. Örneğin, omurga eklemleri.
- Oynamaz eklemler. Bu eklemleri oluşturan kemikler birbirlerine yapışmış, birbirleriyle kaynaşmış, tek kemik haline gelmişlerdir ve hiç hareket etmezler. Oynamaz eklemler kafatasında bulunur.
Kırık-Çıkık-Burkulmalarda Tespit Uygulaması:
Kırıklar, çıkıklar ve burkulmalar tespit edilmeli, yani sabitlenmelidir. Tespit Uygulamasının Tanımı (1) : Tespit, kırılan-çıkan-burkulan bölgeyi hareketsiz, sabit hale getirmektir. Tespit Uygulamasının Tanımı (2) : Tespit, kırık, çıkık ve burkulmadan etkilenen bölgenin hareketsizliğinin sağlanmasıdır. Kırık, çıkık ve burkulmalarda ilk yardım olarak yapılacak işlem, etkilenen bölgenin hareketsiz kalmasını sağlamaktır.
Kırıklar neden sabitlenmelidir, neden tespit edilmelidir?
- Kırık kemik uçlarının çevre doku ve organlara zarar vermesini engellemek ve ağrıyı azaltmak için kırıklar sabitlenmelidir.
- Kırık kemik uçlarının yakın doku ve organlara batarak yara açmaması için kırıklar sabitlenmelidir. Kırıklar tespit edilmezse, felç veya iç kanama olabilir.
Tespit, atel ile yapılır. Atel’ in Tanımı (1) : Atel, kırık bölgesini hareketsiz hale getiren düz nesnedir. Atel’ in Tanımı (2) : Atel, uzun kemiklerde kırık bölgeyi sabit tutan düz nesnedir. Örneğin, düz uzun iki tahta. Atel’ in Tanımı (3) : Kol veya bacak kırıklarında ilgili bölgenin hareketsiz hale getirilmesinde kullanılan düz nesnedir.
Kırıklarda ilk yardım sırasında atel uygulamasının amacı, kırığın çevre dokulara zarar vermesini engellemektir. Atel ile tespit uygulaması, el-kol ve ayak-bacak kırıklarında yapılır. Kol kemiği kırıklarında, önkol kemiği kırıklarında, uyluk kemiği kırıklarında, bacak kemiği kırıklarında, kaval kemiği kırıklarında, diz ve dirsek kırıklarında, el ve ayak parmaklarındaki kırıklarda, ayak bileği kırıklarında, atel ile tespit uygulaması yapılır, atel kullanılır.
Kafa kemikleri kırıklarında, köprücük kemiği kırıklarında, kaburga kemiği kırıklarında, kürek kemiği kırıklarında, kalça kemiği kırıklarında, atel ile tespit uygulaması yapılmaz, atel kullanılmaz.
Kırıklarda atel uygulanırken, kırık bölgesinin üstünde ve altında kalan eklemler de atele alınır.
Kırık, çıkık ve burkulmalarda şişliği önlemek için atele alınan bölge yüksekte tutulur. Açık kırıklarda küçük kemik parçacıkları görünüyorsa, çıkarılmaz. Açık kırıklarda, küçük kemik kırıkları çıkarıldıktan sonra atel uygulanması, yanlıştır. Kırık, çıkık ve burkulmalarda hastanın üstünü örterek vücut sıcaklığı korunur (ağrı sonucu oluşacak şoku önlemeye yardımcı olmak için).
Kırık ve çıkıklarda hasta nakledilirken yapılması gereken işlem, kırık veya çıkık bölgesinin hareketsiz kalmasını sağlamaktır.
28 - KIRIKLAR
Önemli Kırıklarda Tespit ve İlk Yardım:
- Köprücük Kemiği Kırıklarında: Yaralının omuz bölgesi tespit edilir. Köprücük kemiği kırıklarının tespitinde üçgen sargı bezi kullanılır. Köprücük kemiği kırıklarında yaralı, oturuş pozisyonunda hastaneye sevk edilir.
- Kol (Üst Kol, Pazu) Kemiği Kırıklarında: Atellenen kol, geniş bir sargı bezi ile göğüs üzerine karşı taraf koltuk altından bağlanır. Kol kemiği kırıklarında yaralı oturuş pozisyonunda sevk edilir.
- Önkol (Alt Kol) Kemiği Kırıklarında: Atel ile tespit işleminde önkol, kol ile 90 derecelik açı yapacak şekilde boyuna asılır. Önkol kemiği kırıklarında atel malzemesi bulunmadığında, ceket veya gömlek eteği, önkol üzerinden kaldırılıp iğnelenerek tespit yapılır. Önkol kemiği kırıklarında yaralı, oturuş veya yarı oturuş pozisyonunda sevk edilir.
- Kaburga Kemiklerinin Kırıklarında: Tehlikeli kırıklardır, çünkü kaza anında kaburga kemiklerinin kırılması halinde akciğerlere batarak zarar
verme ihtimali daha fazladır. Kaburga kemiğinin kırık olması durumunda yaralının göğüs bölgesine yapılan baskıda şiddetli ağrı, nefes almada güçlük ve öksürük belirtileri görülür. Kaburga kemiği kırıklarında yaralı, oturuş veya yarı oturuş pozisyonunda sevk edilir.
- Omurga Kemiği Kırıklarında: Çok tehlikeli kırıklardır. Omurga kırıkları, ani ölüm ve felçler açısından büyük önem taşır. Bu kırıklarda olabilecek en tehlikeli sonuç, kırık bölgeden aşağısının felç olmasıdır. Omurların kırılmasıyla omurilik hasar görerek vücudun bir bölgesinde kalıcı felç oluşumuna yol açar. Omurga kırığı olan yaralı, sert bir zemine sırt üstü yatırılır. Uzun tahta atellerle vücudu tespit edilir. Omurga kırığı olan yaralıda, taşıma esnasında baş, boyun, gövde ve ayakları aynı hizada tutulmalıdır. Boyun, sırt ve bel omurları kırıklarında yaralının uygun şekilde tespiti yapılmadan nakli gerçekleştirilirse, vücudunun bir bölgesinde felç oluşur. Omurga kırığı olan yaralı, kesinlikle oturtulmaz Oturtulursa, felç olabilir. Omurga kırıklarında yaralı, sırtüstü düz yatış pozisyonunda ve kesinlikle sedye ile taşınarak sevk edilir.
- Ayak Kırıklarında: Yaralı, sırtüstü yatış pozisyonunda ve sedye ile taşınmalıdır.
-Diz ile Ayak Arasındaki Kemiklerin
Kırıklarında (Bacak Kemiği Kırıklarında) :
Dıştan uygulanacak atelin boyu, topuktan kalçaya kadar olmalıdır. Bacak kemiği kırıklarında atel bulunamadığında, iki bacak arasına yumuşak bir malzeme konularak birbirine bağlanır. Bacak kemiği kırıklarında yaralı, sırtüstü yatırılarak sevk edilir.
-Diz ile Kalça Arasındaki Kemik Kırıklarında
(Uyluk Kemiği Kırıklarında) : Yaralı, sırtüstü yatırılarak iç ve dış yanlardan atel ile tespit yapılır. Dıştan uygulanacak atelin boyu, topuktan koltuk altına kadar olmalıdır. Uyluk kemiği kırıklarında yaralı, sırtüstü yatırılarak sevk edilir.
29 - ÇIKIKLAR
Çıkığın Tanımı (1) : Çıkık, eklem yüzeylerinin birbirinden ayrılmasıdır. Çıkığın Tanımı (2) : Çıkık, oynar eklemi oluşturan kemik uçlarının birbirinden ayrılmasıdır. Çıkık, hareketli eklem yerlerinde olur.
Çıkık Belirtileri:
- Eklem bölgesinde şekil bozukluğu.
- Eklem hareket ettirildiğinde artan ağrı. Eklem hareket ettirildiğinde ağrının azalması (azalan ağrı) çıkık belirtisi değildir.
- Eklemde hareket kısıtlılığı veya kaybı.
- Eklemde morarma ve şişlik.
Çıkıklarda İlk Yardım:
- Çıkık yerine yerleştirilmez.
- Çıkan bölgenin hareketsizliği sağlanarak hemen hekime sevk edilir.
- Çıkık bölge soğuk tutulur.
- Kırık, çıkık ve burkulmalarda hastanın üstünü örterek vücut sıcaklığı korunur (ağrı sonucu oluşacak şoku önlemeye yardımcı olmak için).
30 - BURKULMALAR
Burkulmanın Tanımı (1) : Burkulma, eklem bağları ve yüzeylerinin zedelenmesidir. Burkulmanın Tanımı (2) : Burkulma, eklem yüzeylerinin anlık olarak ayrılmasıdır. Burkulmanın Tanımı (3) : Burkulma, eklemlerin zorlanmasıyla ortaya çıkan en hafif zedelenmedir. Burkulmalar, hareketli eklem bölgelerinde meydana gelir. Örneğin, el bileğinde, dizde, ayak bileğinde meydana gelir. Topukta burkulma görülmez.
Burkulmalarda İlk Yardım:
- Burkulan bölgenin hareketsizliği sağlanır, burkulan bölge dinlendirilir.
- Şişmeyi ve ağrıyı azaltmak için, burkulma bölgesi üzerine soğuk uygulama ya da buz tatbiki yapılır. Burkulma bölgesi üzerine buz konulmalıdır (buz torbası).
- Burkulma bölgesi ilk 12 saat soğuk, daha sonra sıcak tutulur.
- Şişmeyi önlemek için, burkulma bölgesi kalp seviyesinden yukarıda ve soğuk tutulur.
- Burkulan bölgeye sıcak uygulama yapılması yanlıştır.
- Kırık, çıkık ve burkulmalarda hastanın üstünü örterek vücut sıcaklığı korunur (ağrı sonucu oluşacak şoku önlemeye yardımcı olmak için).